“Tiếng Hát Vượt Thời Gian” Thái Thanh Đã Vĩnh Biệt Chúng Ta

“Tiếng Hát Vượt Thời Gian” Thái Thanh Đã Vĩnh Biệt Chúng Ta

Nữ danh ca Thái Thanh – người mà từ thập niên 1950–1960 đã được giới sinh hoạt văn học nghệ thuật của Miền Nam Tự Do mệnh danh là “tiếng hát vượt thời gian” – vừa qua đời lúc 11 giờ 50 phút sáng Thứ Ba ngày 17/3/2020 tại Little Saigon, California, hưởng thọ 86 tuổi.

Tên thật là Phạm Thị Băng Thanh, nữ danh ca Thái Thanh sinh ngày 5 tháng 8 năm 1934 tại Hà Nội, trong một gia đình mà hầu hết người thân đều là những tên tuổi lớn của làng âm nhạc và kịch nghệ Việt Nam.

Theo tài liệu trên trang mạng music.quehuong.org, nữ danh ca Thái Thanh là con út của ông Phạm Đình Phụng. Ông có hai người con với người vợ đầu: trưởng nam là Phạm Đình Sỹ và thứ nam là Phạm Đình Viêm tức ca sĩ Hoài Trung. Kịch sĩ Phạm Đình Sỹ lập gia đình với nữ kịch sĩ Kiều Hạnh và có con gái là ca sĩ Mai Hương. Ông Phạm Đình Phụng có ba người con với người vợ sau: trưởng nữ là Phạm Thị Quang Thái tức ca sĩ Thái Hằng (vợ nhạc sĩ Phạm Duy và là mẹ của các ca sĩ Duy Quang, Thái Hiền, Thái Thảo), thứ nam là nhạc sĩ Phạm Đình Chương tức ca sĩ Hoài Bắc, và cô con gái út là Phạm Thị Băng Thanh.

Khởi đầu sinh hoạt âm nhạc, Thái Thanh hát cùng với các anh chị trong ban văn nghệ quân đội tại Liên Khu IV vào những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Khi di cư vào Nam năm 1951, gia đình họ Phạm thành lập Ban Hợp Ca Thăng Long lẫy lừng danh tiếng, với các giọng ca Hoài Bắc, Hoài Trung, Thái Hằng và Thái Thanh.

Kể từ đó cho đến những ngày cuối của Miền Nam Tự Do, tiếng hát Thái Thanh đã ngự trị trên tất cả các chương trình ca nhạc truyền thanh cũng như truyền hình. Tiếng hát ấy cũng làm say mê lòng người trong sinh hoạt của những buổi tối Sài Gòn năm 1970 ở phòng trà vũ trường Ðêm Mầu Hồng.

Nữ danh ca Thái Thanh lập gia đình với tài tử Lê Quỳnh vào thập niên 1950, nhưng hai người chính thức ly dị khi con gái đầu lòng là Ý Lan mới được 8 tuổi. Ý Lan đã trở nên một ca sĩ thành danh tại hải ngoại, và cô em gái Quỳnh Hương cũng là một ca sĩ và MC nổi tiếng duyên dáng.

Sau khi Miền Nam Tự Do bị cộng sản cưỡng chiếm năm 1975, Thái Thanh ở lại Việt Nam và từ chối tham dự mọi sinh hoạt âm nhạc, đến năm 1985 cùng các con sang định cư tại California, Hoa Kỳ.

Những năm đầu tiên ở hải ngoại, Thái Thanh được coi là một trong những ca sĩ được mời đi lưu diễn nhiều nhất, cũng như được mời thu thanh nhiều đĩa nhạc của trung tâm Diễm Xưa. Sau đó bà mở lớp dạy hát ở cùng địa điểm dạy nhạc của nhạc sĩ Nghiêm Phú Phi tại Quận Cam California.

Ảnh: Thái Thanh và các con trên hình bìa CD Diễm Xưa

Năm 1999, khi đúng 65 tuổi, nữ danh ca Thái Thanh quyết định giải nghệ. Sự kiện này được đánh dấu bằng một đêm trình diễn đặc biệt của bà cùng với các con và cháu. Đến năm 2005, gia đình lại tổ chức một đêm nhạc thính phòng mang tên “Vinh Danh Thái Thanh, Tiếng Hát Vượt Thời Gian” tại Montréal, Canada với sự tham dự của Thái Thanh cùng những ca sĩ nổi tiếng của thế hệ sau như Tuấn Ngọc, Ý Lan, Trần Thu Hà…

Rất nhiều ca khúc đã làm nên tên tuổi của Thái Thanh và in sâu trong tâm tưởng của những người ái mộ, đa số do nhạc sĩ Phạm Duy và nhạc sĩ Phạm Đình Chương sáng tác hoặc phổ nhạc, như “Tình Ca”, “Tình Hoài Hương”, “Quê Nghèo”, “Nụ Tầm Xuân”, “Ngày Xưa Hoàng Thị”, “Nghìn Trùng Xa Cách”, “Đố Ai”, “Thuở Ban Đầu”, “Nửa Hồn Thương Đau”, “Người Đi Qua Đời Tôi”, “Đôi Mắt Người Sơn Tây” v.v…

Để hoài niệm một tên tuổi lớn trong làng âm nhạc Việt Nam, một nữ danh ca vừa được yêu quý về tài nghệ vừa được ngưỡng mộ về nhân cách, xin mời quý độc giả đọc lại bài viết về Thái Thanh của nhà văn Nguyễn Đình Toàn trong tuyển tập “Bông Hồng Tạ Ơn” năm 2008, và theo dõi một số hình ảnh qua video tang lễ Thái Thanh ngày 25/3/2020 tại Westminster Memorial Park (thành phố Westminster, California), do trung tâm Thúy Nga Paris thực hiện.

THÁI THANH
* Nguyễn Đình Toàn

Đối với những thính giả đã đứng tuổi, từ 50 trở lên, tiếng hát Thái Thanh không chỉ còn là một tiếng hát thông thường, một giọng hát hay, mà gần như còn là một phần đời của chính mình nữa.

Vâng, trong một nửa thế kỷ qua, tiếng hát Thái Thanh đã gắn liền với vận mạng của xứ sở.

Người ta dã nghe tiếng hát ấy trong mọi hoàn cảnh, vui cũng như buồn.

Có thể nói, âm nhạc Việt Nam biến đổi theo lịch sử đến đâu, có tiếng hát Thái Thanh đến đó. Máu lửa, chiến tranh, bom đạn, chia cắt, người sống, người chết, nước mắt, mồ hôi, thấm nhập vào âm nhạc của chúng ta như thế nào, đều được phản ánh qua tiếng hát Thái Thanh.

Lịch sử của chúng ta không kể hết những nỗi bi thương. Tai họa rình rập người ta khắp nơi, khắp chốn. Những mạng sống được tính từng giây, từng phút. Thế nên, không có gì lạ, khi người ta, trong khoảnh khắc nào dó, nghe tiếng hát Thái Thanh đồng thời cũng nhận ra mình vẫn còn. (Lịch sử của chúng ta thiếu gì lúc đã khiến người ta thấy như mình chẳng còn hiện hữu nữa).

Thái Thanh dược yêu mến nhất qua những bài dân ca.

Không phải thứ dân ca dựa dẫm trên những làn diệu ả đào hay chầu văn chẳng hạn, được biến chế, thêm thắt, như một số các ca khúc chúng ta dược nghe gần dây. Mà là thứ dân ca xuất phát tự lòng người, từ những hoàn cảnh lịch sử, ước muốn chia xẻ, giải bớt oan khiên, phục hồi hy vọng. Những bài hát trở thành dân ca chứ không phải những bài dân ca có sẵn.

Qua tiếng hát Thái Thanh, người ta cảm thấy yêu tiếng nói của dân tộc hơn, thương yêu nhau hơn.

Nói Thái Thanh được yêu mến nhất với những bài dân ca, không có nghĩa bà chỉ hát được dân ca. Thật ra, dân ca, theo cách hát, cách lựa chọn bài hát của Thái Thanh, tự nó, đã là một thứ tình ca rồi.

Nghe Thái Thanh hát tình ca, dù là nhạc của Phạm Duy, Văn Cao, Dương Thiệu Tước hay Phạm Đình Chương, người ta mới thấy rõ, đạt tới một trình dộ nào dó, một ca sĩ có thể quyết dịnh mà không sợ nhầm lẫn, mình có thể hát được bài hát nào, loại nhạc nào.

Trường hợp Thái Thanh cũng là trường hợp hãn hữu.

Vì, bà khởi dầu sự nghiệp của mình vào những ngày gần như cả nước bừng lên tinh thần ái quốc, mùa thu năm 45. Bên cạnh bà, lại có anh rể là Phạm Duy, anh ruột là Phạm Đình Chương, viết bài cho hát. Những bài hát được sáng tác vào lúc ấy, mang ý nghĩa thực sự của những dóng góp trực tiếp để làm nên lịch sử. Đưa được những bài hát ấy đến quảng đại quần chúng là công lao lớn của Thái Thanh.

Theo những người được nghe ca khúc “Bà Mẹ Gio Linh” vào đúng cái lúc xẩy ra chuyện “quân thù đã bắt được con, mang ra giữa chợ chém đầu” và bà mẹ đi lấy đầu con về ấy, Thái Thanh, bằng tiếng hát cũa mình, đã gây một sự xúc động lớn đến nỗi, tất cả những người nghe đều cảm thấy mình phải để tang người đã chết. Những sự xúc động như thế làm tăng thêm sức mạnh, tăng thêm ý chí cho người ta, là điều dễ hiểu thôi.

Tiếng hát Thái Thanh là “tiếng nước tôi“, là tiếng tình yêu, là tiếng hy vọng, là tiếng chia ly, oan khổ. Nó vang vọng những nỗi đớn đau của người đàn bà. Nó phản ánh những khát vọng, đau thương của hàng triệu phụ nữ Việt Nam bị dập vùi trong một nửa thế kỷ chiến tranh, kèm theo những  băng hoại của một xã hội bất an. Những nạn nhân âm thầm vô danh là những người tình, người vợ, người mẹ, đã có dịp thở than bằng tiếng hát Thái Thanh.

Người ta đã nói nhiều về sự nhậy cảm của người đàn bà, một thứ giác quan ở ngoài tầm của nam giới, Thái Thanh đã tận dụng cảm quan ấy để chuyển hóa âm thanh thành cái vũ trụ đắm đuối trong lòng người.

Cái cách nhấn câu, nhả chữ của Thái Thanh khi hát, là một mẫu mực cho những ai muốn theo đuổi công viêc này.

Dù bà có hát những bài được sáng tác ngay vào ngày hôm nay, người ta vẫn nghe ra cái chất ca dao trong tiếng hát. Không có một bề dày quá khứ và văn hóa, không thể có tiếng hát như vậy được.

Phê bình truyện Kiều, Phạm Quỳnh có một câu, hẳn những ai đã đọc Kiều, yêu Kiều, đều nhớ:

Truyện Kiều còn thì tiếng Ta còn. Tiếng Ta còn thì nước Ta còn.

Cái tiếng Ta ấy, tiếng Việt Nam ấy, nay có thể thêm vào, phải được nghe qua tiếng hát Thái Thanh nữa, để biết cái nặng nhẹ của một chữ phải dược phát âm chính xác thế nào.

Phải nghe Thái Thanh hát “Buồn Tàn Thu” của Văn Cao hay “Bà Mẹ Gio Linh” của Phạm Duy để thấy tiếng nói biến thành lời ca thế nào, và được ca sĩ trả lời ca lại cho tiếng nói ra sao.

Không có gì bền vững mãi.

Đó là luật của thiên nhiên.

Giữ vững được tiếng hát của mình trong ngót một nửa thế kỷ, không phải chuyện ai cũng làm được.

Khó khăn hơn nữa, với hoàn cảnh lịch sử của chúng ta, công việc của một ca sĩ nhiều khi không phải chỉ là hát mà còn phải biết im lặng nữa.

Ước mong sao có một buổi gặp gỡ nào đó giữa Thái Thanh và các thính giả, trước khi bà ngừng hát hẳn. Để những người yêu tiếng hát của bà có thể trực tiếp trao tận tay bà, mỗi người một bông hồng tạ ơn.

Nói tới đây, chúng tôi chợt nhớ tới mấy câu thơ của Tagore, xin trích để tặng bà:

Tôi đã nhận dược lời mời đi vào cuộc lễ trần gian
Và như thế đời tôi đã dược chúc lành
Phận sự của tôi trong cuộc lễ này là xử dụng nhạc khí 
Và tôi đã cố hết sức tôi.

Nguyễn Đình Toàn (trích Bông Hồng Tạ Ơn” – 2008)

TANG LỄ NỮ DANH CA THÁI THANH NGÀY 25 THÁNG 3 NĂM 2020:

Video Highlights

Share this post